Fotografije Jevrejskog groblja u Novom Sadu

Jevrejsko groblje obuhvata površinu od približno 1,5 hektara i nalazi se u Ulici Doža Đerđa u neposrednoj blizini tzv. Kompleksa katoličkog groblja. Najstariji sačuvani spomenici na Jevrejskom groblju datiraju sa početka devetnaestog veka. Poput ostalih istorijskih grobalja u Novom Sadu, bilo je aktivno do 1974. godine. Od 1984. godine, iznova je otvoreno za sahranjivanje pod posebnim uslovima. Danas je poput ostalih istorijskih grobalja u Novom Sadu i Jevrejsko groblje zaštićeno u okviru prostorno kulturno-istorijske celine „Groblja van upotrebe”. Na čitavom nizu grobnica, odnosno spomenika koji se međusobno razlikuju po svojim arhitektonskim karakteristikama, uočljivi su simboli vezani za judeizam čime je konfesionalni, odnosno verski i etnički identitet sahranjenih građana jasno naglašen. Inače, pre formiranja ovog groblja, u Novom Sadu su postojala dva starija groblja na kojima su sahranjivani pripadnici jevrejske nacionalne zajednice u gradu. Prvo i najstarije, bilo je približno locirano na uglu današnje Ulice Kralja Aleksandra i Bulevara Mihajla Pupina, odnosno nalazilo se u onovremenoj Gospodskoj ulici pored stare Sinagoge sagrađene 1717. godine koja se nalazila pored današnjeg hotela Vojvodine. Na njemu su se sahrane obavljale od 1717. do 1749. godine kada je prema odluci Magistrata izmešteno na onovremeni obod grada pored rukavca Dunava. To drugo groblje u Novom Sadu na kojem su sahranjivani Jevreji nalazilo se u današnjoj ulici Alekse Šantića (nekadašnjoj Hunjadijevoj) i bilo je aktivno od sredine osamnaestog do početka devetnaestog veka od kada se formira danas jedino sačuvano Jevrejsko groblje u Ulici Doža Đerđa. Prilikom osnivanja današnjeg Jevrejskog groblja, premešten je manji deo nadgrobnih spomenika sa starog groblja koje se nalazilo na mestu današnje osnovne škole Sonja Marinković u Ulici Alekse Šantića.

U sklopu današnjeg Jevrejskog groblja, 1905. godine izgrađena je i reprezentativna kapela koja se u arhitektonskom i estetskom smislu odlikuje sa nekoliko dekorativnih jevrejskih simbola na njenim prozorima, kao i na fasadi. Kapela na centralnom delu ima i izgrađenu manju kupolu. Pored monumentalnog ulaznog portala i centralnog ulaza oivičenog stubovima iznad kojih se nalazi kružni prozor izveden u formi vitraža sa simbolom Davidove zvezde, na levoj strani spoljašnjeg zida kapele sa unutrašnje strane groblja nalazi se i ugrađena mermerna ploča iz druge polovine osamnaestog veka sa tekstom molitve na hebrejskom koja je preneta sa starijeg (predhodnog) Jevrejskog groblja. Pored nje, sa unutrašnje strane groblja, nalaze se dva velika uniformna pravougaona prozora na kojima takođe postoje simboli Davidove zvezde. Enterijer kapele je skladan i ukrašen lukovima na tavanici koje se nadovezuju na kupolu, kao i sa nekoliko crnih mermernih i drugih ploča sa različitim natpisima. Tako iznad glavnog ulaza u kapelu postoji ploča sa natpisom na jevrejskom jeziku koja sadrži tekst molitve, dok se na unutrašnjem zidu između velikih prozora okrenutih ka unutrašnjoj strani groblja nalazi crna mermerna ploča oivičena zlatnim okvirom koja sadrži tekst na mađarskom jeziku koji upućuje na godinu gradnje kapele, njenog arhitektu, onovremenog nadrabina jevrejske (verske) opštine, kao i na istaknute onovremene članove jevrejske verske zajednice u Novom Sadu. Pored navedenog, sadržaj teksta na ploči glasi:

Bogu u slavu i čast uspomene naših dragih pokojnika, podignut je ovaj sveti hram 5665 (hebr.) – (1905) godine od strane novosadske Hevre Kadiše (…) Svevišnji, gospodaru života i smrti! Udeli dušama naših pozdravljenih tvoju nebesku nagradu i dozvoli im da uživaju u slavi tvog sjaja! Budi pozdravljen o Svevišnji, čije je pouzdano obećanje: “Mrtvi će mi se jednom vaskrsnuti”. Amen.

Pored pomenutih natpisa u unutrašnjosti kapele sa leve strane zida od ulaza postoji i mermerna ploča sa imenima sahranjenih vojnika u Prvom svetskom ratu koji su služili u Austrougarskoj vojsci, kao i sa imenima preminulih ruskih zarobljenika jevrejske nacionalne pripadnosti.

U kontekstu proučavanja kulture sećanja, kako individualne, tako i kolektivne, Jevrejsko groblje u Novom Sadu predstavlja posebno interesantnu lokaciju koja se svakakako kao celina može definisati kao ,,prostor sećanja” i koja predstavlja značajan segment prošlosti Novog Sada i identiteta njegovih građana. Ovome posebno doprinosi činjenica što se u sklopu Jevrejskog groblja nalazi spomen-obeležje poznato pod nazivom „Spomenik žrtvama fašističkog terora“, koje zapravo predstavlja jedno od dva ključna mesta oficijalne gradske komemoracije žrtvama Holokausta u Novom Sadu. Kao jedno od tri glavna spomenička obeležja na prostoru grada posvećeno civilnim žrtvama stradalim u Drugom svetskom ratu, ovaj spomenik zajedno sa monumentom „Porodica“ posvećenim žrtvama Novosadske racije i spomen-pločom na Sinagogi posvećenoj deportaciji novosadskih Jevreja, predstavlja mesto zvanične komemoracije predstavnika grada i lokaciju od krucijalne važnosti za negovanje kulture sećanja na stradale civile tokom Drugog svetskog rata na prostoru Novog Sada. Takođe, ova lokacija zajedno sa Sinagogom, u simboličkom smislu čini ključnu tačku vezanu za žrtve Holokausta na prostoru grada, odnosno predstavlja lokaciju komemoracije i mesta sećanja na građane Novog Sada jevrejske nacionalne pripadnosti koji su stradali tokom Drugog svetskog rata. Dan sećanja i oficijalne gradske komemoracije koja se odnosi na spomen-obeležje na ovoj lokaciji predstavlja 27. januar koji je inače ustanovljen kao Međunarodni dan sećanja na žrtve Holokausta. Za razliku od ove lokacije, spomen-obeležje na Sinagogi ima naglašeni lokalni karakter i vezano je za 26. april, odnosno za dan kada se obeležava početak deportacije novosadskih Jevreja u koncentracione logore smrti. Spomen-obeležje na Jevrejskom groblju izrađeno je od belog mermera i na njemu su predstavljeni jevrejski nacionalni i verski simboli – sedmokraki jevrejski svećnjak (menora) i predstava Davidovog štita tj. zvezde (Magen David), čime je i na ovaj način dodatno naglašena etnička atribucija žrtava kojima je ovaj spomenik podignut. Ceo prostor Jevrejskog groblja u sklopu čije celine se nalazi i ovo spomen-obeležje, zapravo ima naglašeni komemorativni karakter i predstavlja višedimenziono mesto sećanja koje pored Sinagoge ima krucijalan značaj u kontekstu identifikacije i kolektivnog identiteta pripadnika jevrejske zajednice u Novom Sadu. Takođe, kompleks Jevrejskog groblja predstavlja i prostor ,,kolektivne traume” jedne nacionalne i verske zajednice, budući da su na mnogim pojedinačnim grobovima ispisana imena poginulih u koncentracionim logorima smrti ili na nekim drugim nepoznatim lokacijama u sklopu etnocida koji je tokom Holokausta sproveden nad pripadnicima jevrejske zajednice. U tom smislu, brojni grobovi locirani na Jevrejskom groblju u Novom Sadu sadrže natpise koji upućuju na imena i sudbinu žrtava i kao takvi zapravo predstavljaju simbolično mesto konačnog počinka brojnih građana Novog Sada jevrejske etničke pripadnosti čiji posmrtni ostaci nikada nisu pronađeni ili koji su pokopani u sklopu masovnih grobnica rasutih širom Evrope koje su nastale kao rezultat genocidnih i zločinačkih poduhvata u sklopu tzv. Konačnog rešenja.

Jevrejsko groblje je u nekoliko navrata u poslednjih nekoliko godina bilo na meti huligana, tako da su pojedini izuzetno vredni nadgrobni spomenici oštećeni, oboreni i polomljeni.

Publikovane autorske fotografije nisu strukturisane i imaju primarno “dokumentarni” karakter. Kao takve, predstavljaju deo lične arhivske građe u okviru mojih proučavanja tanatoloških tema i različitih aspekata tematike vezane za antropologiju smrti. Nastale su tokom mojih antropoloških istraživanja istorijskih grobalja Novog Sada i Petrovaradina, odnosno u  sklopu realizacije projekta istraživanja i mapiranja “Mesta i kulture sećanja Novog Sada”. Ujedno, predhodni tekst objavljen na blogu predstavlja deo članka “Istorijska groblja Novog Sada i Petrovaradina kao prostori sećanja: Karakteristike i mogućnosti njihovog istraživanja”, napisanog u sklopu realizacije pomenutog projekta.

 

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s