Fotografije Uspenskog groblja u Novom Sadu

Uspensko groblje se nalazi u današnjoj Ulici Novosadskog sajma. Kao i sva istorijska groblja u Novom Sadu, sa izuzetkom Jeverejskog koje je nastalo početkom devetnaestog veka, formirano je 1860. godine u kontekstu onovremene urbanističke regulacije grada. Površina groblja iznosi oko 4 hektara i groblje se odlikuje sa nizom arhitektonski zanimljivih i monumentalnih nadgrobnih spomenika, kao i sa nekoliko grobnica znamenitih ličnosti koje su bile značajne za političku, društvenu i kulturnu prošlost Novog Sada. Poput ostalih istorijskih grobalja i Uspensko groblje je bilo aktivno do 1974. godine kada je stavljeno van funkcije. Od 1991. godine u skladu sa odredbama Odluke o sahranjivanju i grobljima, groblje je ponovo otvoreno za sahranjivanje pod posebnim uslovima koje važe i za ostala istorijska groblja na prostoru grada. Takođe, poput ostalih starih grobalja u Novom Sadu, stavljeno je pod zaštitu kao kulturno-istorijska prostorna celina ,,Groblja van upotrebe”. Pored toga, u sklopu groblja su zaštićeni i pojedinačni spomenici, odnosno grobna mesta znamenitih ličnosti.

U okviru kompleksa groblja, nalazi se i zajednička grobnica u kojoj se nalaze posmrtni ostaci preminulih ruskih zarobljenih vojnika tokom Prvog svetskog rata sa specifičnim kamenim krstom na postamentu na kome je na mermernoj tabli uklesan natpis na ruskom jeziku: „Ruskim vojnicima umrlim ovde u zarobljeništvu od 1915. do 1918. g.“ Detaljnije o značaju ovog spomen-obeležja u kontekstu njegovog nastanka i značaja kao mesta sećanja biće ukazano kasnije u tekstu u okviru dela o Vojnom groblju na Trandžamentu u Petovaradinu s obzirom da se jako slično spomen-obeležje nalazi i na prostoru pomenutog Vojnog groblja. Inače, na prostoru Uspenskog groblja, postoji dosta grobova građana Novog Sada ruske nacionalne pripadnosti. Među njima je uočljiv broj spomenika preminulih pripadnika ruske Bele emigracije koji su se doselili u Novi Sad nakon Oktobarske revolucije 1917. godine. Na ovim grobovima na kojima su natpisi najčešće na ruskom jeziku, posebno su interesantni epitafi, uostalom kao i lične sudbine njihovih preminulih vlasnika.

Na prostoru Uspenskog groblja se takođe nalazi nekoliko pojedinačnih grobova i spomenika, kao i kolektivna grobnica u kojoj su pokopani posmrtni ostaci jednog dela građana koji su bili sahranjeni na danas nepostojećem Svetojovanskom groblju a čiji su posmrtni ostaci preneseni na Uspensko groblje u aprilu 1921. godine. Spomenik ispod kojeg se nalazi zajednička grobnica prenetih posmrtnih ostataka sa Jovanskog groblja ima istaknutu arhitektonsku i umetničku vrednost. Današnja kapela na Uspenskom groblju je podignuta od materijala srušene Svetojovanske crkve u čijem se okruženju nalazilo Jovansko groblje. Svetojovanska crkva bila je posvećena Svetom Jovanu Preteči i nalazila se približno na mestu današnje osnovne škole Ivo Lola Ribar. Sudeći prema istorijskim izvorima Svetojovanska crkva je sagrađena 1767. godine na mestu starije grobljanske kapele koja je bila sazidana sredinom osamnaestog veka. Pravoslavno Jovansko groblje formirano je nakon zabrane sahranjivanja u starom gradskom jezgru gde su do tada sahranjivani stanovnici Novog Sada u okviru porti onovremenih crkava. Magistrat Novog Sada je 11. februara 1749. godine doneo odluku kojim se zabranjivalo sahranjivanje pokojnika u portama gradskih crkava, čime su ujedno određene i nove lokacije van onovremene površine grada za formiranje posebnih grobalja za svaku konfesiju. Tako je na onovremenoj nenaseljenoj periferiji grada, formirano Svetojovansko pravoslavno groblje. Ono se nalazilo u okolini Svetojovanske crkve i pružalo se pretežno duž današnje Ulice Vojvode Bojovića, kao i na delu Žitnog Trga. Tokom 2015. godine zaštitnim arheološkim iskopavanjima na ovom prostoru, pronađeno je preko tristotine skeletnih grobova iz osamnaestog veka koji su predstavljali deo nekadašnjeg Jovanskog groblja. Ovaj deo grada je ostao nenaseljen sve do prve polovine devetnaestog veka kada su počeli da ga intenzivno naseljavaju baštovani, ratari i stočari. Zbog ovog proširivanja stambenih delova Novog Sada, već sredinom devetnaestog veka ukazala se potreba da se groblje stavi van funkcije i da se formiraju dva nova groblja za vernike pravoslavne konfesionalne pripadnosti. Sahranjivanje na Svetojovanskom groblju je obustavljeno 1874. godine, odnosno nekoliko godina nakon formiranja Uspenskog i Almaškog groblja u sklopu onovremene urbanističke regulacije sprovedene zbog širenja grada. Nakon gašenja groblja, deo pokojnika je ekshumiran od strane svojih porodica i njihovi grobovi, kao i deo spomenika, kao što je pomenuto, premeštene su na prostor novoformiranog Uspenskog groblja. Ipak, većina grobnih mesta sa posmrtnim ostacima nekadašnjih građana Novog Sada, ostala je na ovoj lokaciji. Jedna od okolnih ulica na ovom prostoru nosi odnonim ,,Svetojovanska”, dok se nekada ceo ovaj deo Novog Sada prema tzv. Svetojovanskoj crkvi koja je ovde postojala sve do 1921. godine, zvao ,,Jovanski”. Inače, Svetojovanska crkva bila je teško oštećena prilikom bombardovanja Novog Sada 1849. godine, ali je prilozima vernika obnovljena već 1853. godine kada su izrađene i nove ikone, odnosno ikonostas koji je kasnije premešten u grobljansku kapelu na Uspenskom groblju. Iako nije bila parohijska crkva, u Crkvi svetog Jovana Preteče su se, pored toga što je obavljala primarnu funkciju grobljanske kapele, obavljala i bogosluženja sve do Carskog reskripta 1868. godine. Nakon toga, bogosluženja u Svetojovanskoj crkvi su obavljana samo uoči crkvene slave Ivanjdana. Krajem Prvog svetskog rata, crkva je pretrpela značajna oštećenja s obzirom da je bila oskrnavljena i opljačana. Nakon toga više nije obnavljana a odluka o njenom razgrađivanju doneta je 1921. godine uz uslov da se od dela njenog materijala načini nova grobljanska kapela na Uspenskom groblju.

Grobljanska kapela na Uspenskom groblju je, kao što je predhodno istaknuto, sagrađena od delova porušene Crkve sv. Jovana Preteče 1927. godine i iz tog razloga je posvećena rođenju sv. Jovana Krstitelja. U temelje novoizgrađene kapele je ugrađena dvostruka olovna pločica koja je pronađena tokom razgradnje Svetojovanske crkve na kojoj se nalazio tekst iz 1755. godine koji se odnosio na osnivanje prve kapele na Jovanskom groblju koja se nalazila na mestu kasnije izgrađene Svetojovanske crkve. Kapela na Uspenskom groblju predstavlja jednostavan jednobrodni objekat sa istaknutim polukružnim zabatom na frontalmom delu kapele. Zvonik kapele je sagrađen naknadno kao zaseban objekat i lociran je pored nje. Ikonostas u kapeli je prenesen iz stare Svetojovanske crkve i delimično je modifikovan kako bi se uklopio u enterijer novoizgrađene kapele. Ikonostas predstavlja rad Jovana Klajića i ima određenu kulturno-istorijsku, odnosno umetničku vrednost. Nakon Drugog svetskog rata, formirana je zasebna mrtvačnica u sklopu starije grobljanske kuće koja takođe predstavlja zaseban objekat. Nastanak zasebne mrtvačnice vezan je za ideološke razloge, odnosno za potrebe porodica pojedinih pokojnika koji su bili ateisti i koji nisu želeli da se njihova tela nakon smrti nalaze u pravoslavnoj grobljanskoj kapeli. Ova mrtvačnica je bila u funkciji sve do 1974. godine kada je Uspensko groblje poput ostalih istorijskih grobalja u Novom Sadu stavljeno van funkcije. Od 1991. godine, grobljanska kapela iznova je aktivirana tako da danas ona iznova vrši i funkciju mrtvačnice. Pored toga, u njoj se obavlja i liturgija nedeljom, kao i tokom verskih praznika. Grobljanska kapela na Uspenskom groblju se često naziva i Ivanjdanska kapela.

Prostor Uspenskog groblja sadrži još jednu dodatnu dimenziju koja se tiče kulture sećanja Novog Sada, odnosno koja svedoči o ovom groblju kao specifičnom i višeslojnom prostoru sećanja, ali i mestu stradanja. Ta dimenzija je vezana za najtragičniji događaj u prošlosti Novog Sada koji se odigrao između 21. i 23. januara 1942. godine, odnosno vezan je za streljanja civila tokom Novosadske racije. U tom kontekstu, Uspensko groblje u Novom Sadu predstavlja lokaciju “kolektivne traume” i ujedno, jedan od najvećih stradarijuma na prostoru grada. Tagičan događaj o kome je reč, odigrao se na Uspenskom groblju trećeg dana racije, odnosno 23. januara, kada su mađarski fašisti na groblju streljali nekoliko desetina građana prvenstveno jevrejske i srpske nacionalne pripadnosti koji su na ovu lokaciju dovođeni pojedinačno ili u manjim grupama. Prema izjavama svedoka, na groblje su takođe dovožena tela građana streljanih na drugim lokacijama, tako da se na ovom prostoru nalazilo preko dve stotine tela ubijenih civila većinom koncentrisanih oko grobljanske kapele i mrtvačnice. Sva tela su kasnije odvezena kamionima u pravcu Dunava gde su bacana kroz rupe na ledu načinjene na smrznutoj površini reke. Prema nekim procenama na prostoru Uspenskog groblja ubijeno je i nekoliko žena i dece. Sudeći prema zapisnicima Anketne komisije za Bačku i Baranju koji su sastavljeni na osnovu izjava svedoka, mnogim telima su lobanje bile razmrskane zbog toga što su građani ubijani pucnjima u glavu iz neposredne blizine. Takođe, velikom broju tela su nedostajali prsti koje su po svemu sudeći hortijevci sekli kako bi sa njih skinuli nakit nakon predhodno izvršenog streljanja. Pored nakita i vrednijih stvari, sa pojedinih tela skinuti su i delovi garderobe, kao i obuća. Među žrtvama su između ostalih bili i grobar sa njegovom porodicom. Prema izjavi novopostavljenog grobara koji je na dužnost stupio 28. januara 1942. godine, odnosno pet dana nakon tragičnog događaja, zid mrtvačnice na groblju u dužini od oko 20 m bio je izrešetan mecima a po njemu su se takođe nalazili ostaci krvi streljanih građana. Unaokolo su se nalazili i razbacani delovi tela, prvenstveno odsečeni prsti. Uzimajući u obzir ovaj tragičan događaj, činjenica je da Uspensko groblje predstavlja mesto traume. Ipak, prilično je neverovatna činjenica da do danas nije postavljeno nikakvo spomen-obeležje na groblju koje bi obeležilo ovaj prostor kao mesto stradanja civila tokom Novosadske racije, te u tom smislu Uspensko groblje ne predstavlja lokaciju vezanu za zvaničnu gradsku politiku negovanja kulture sećanja i komemoracije. Zapravo, skoro sva mesta stradanja građana tokom Novosadske racije nisu obeležena, već funkciju centralnog mesta oficijalne gradske komemoracije predstavlja spomenik Jovana Soldatovića ,,Porodica” koji je lociran na Beogradskom keju, kao i spomen-obeležje postavljeno 2013. godine na prostoru novosadske gradske plaže Štrand na kojoj se zapravo nalazilo najveće stratište.

Publikovane autorske fotografije nisu strukturisane i imaju primarno “dokumentarni” karakter. Kao takve, predstavljaju deo lične arhivske građe u okviru mojih proučavanja tanatoloških tema i različitih aspekata tematike vezane za antropologiju smrti. Nastale su tokom mojih antropoloških istraživanja istorijskih grobalja Novog Sada i Petrovaradina, odnosno u  sklopu realizacije projekta istraživanja i mapiranja “Mesta i kulture sećanja Novog Sada”. Ujedno, predhodni tekst objavljen na blogu predstavlja deo članka “Istorijska groblja Novog Sada i Petrovaradina kao prostori sećanja: Karakteristike i mogućnosti njihovog istraživanja”, napisanog u sklopu realizacije pomenutog projekta.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s