Fotografije Almaškog groblja u Novom Sadu

Almaško groblje zahvata površinu od 53 620 metara kvadratnih i locirano je na ćošku ulica Vojislava Ilića i Kisačke, odnosno na Trgu Mira. Groblje se odlikuje sa mnoštvom monumentalnih spomenika, kao i sa izuzetno interesantnim i vrednim grobnicama različitog arhitektonskog oblika. Na groblju su sahranjene i mnoge znamenite ličnosti iz prošlosti Novog Sada a postoji i kapela koja ima istaknuti kulturno-istorijski značaj. Pretpostavlja se da je na Almaškom groblju sahranjeno najmanje 18.000 pokojnika. Formirano je 1860. godine u skladu sa onovremenom urbanističkom regulacijom grada i bilo je aktivno do 1974. godine kada je poput ostalih istorijskih grobalja na prostoru Novog Sada, stavljeno van upotrebe. Ponovo je aktivirano 1992. godine, ali su sahrane dozvoljene pod posebnim uslovima u skladu sa odredbama Odluke o sahranjivanju i grobljima iz 1991. godine. Poput ostalih istorijskih grobalja na prostoru Novog Sada i Almaško groblje je zaštićeno kao posebna kulturno-istorijska prostorna celina “Groblja van upotrebe”. Dodatno su na groblju zaštićena i pojedina grobna mesta sa spomenicima istaknutih ličnosti koje su značajne za prošlost grada. Odnosno, trideset nadgrobnih spomenika sa grobnim mestima istaknutih političkih, kulturnih i javnih radnika vezanih za prošlost grada, proglašeni su za spomenike kulture. Zbog te činjenice, često se ističe kako se na Almaškom groblju nalazi tzv. Večna kuća znamenitih Novosađana (kulturnih i naučnih radnika, lekara, profesora, inženjera, umetnika, kao i uglednih građana iz trgovačkog, zanatlijskog i seljačkog staleža), koji su značajni za istoriju grada. U tom kontekstu, može se konstatovati da je Almaško groblje izuzetno značajna prostorna celina u okviru kulture sećanja i kolektivne memorije Novog Sada, odnosno da zauzima poseban položaj u okviru nekadašnjeg i današnjeg identiteta grada. Iako je danas Almaško groblje, kao i ostala istorijska groblja Novog Sada okruženo sa stambenim i poslovnim objektima, celokupni kompleks groblja zapravo predstavlja jedinstvenu i autentičnu arhitektonsko-ambijentalnu celinu. Na groblju se pored grobljanske kapele nalaze i propratni objekti poput grobljanske kuće i još jednog pomoćnog objekta lociranog na ulazu u groblje. Nedavno je oko groblja sagrađena nova ograda, tako da je ono danas izdvojeno i zaštićeno od okolnih stambenih jedinica, prometne saobraćajnice i industrijskih objekata. Tokom poslednje decenije, kao i ostala groblja na prostoru Novog Sada i Almaško groblje se našlo na meti huligana koji su oborili i polomili nekoliko nadgrobnih ploča i spomenika.

U okviru groblja nalazi se i visoki monumentalni mermerni krst na postamentu, koji je izvorno bio postavljen u središtu onovremenog Žitnog trga, odnosno na prostoru današnjeg Trga Marije Trandafil. Njega je 1852. godine podigla Srpska pravoslavna crkva. Krst i postament su bili izrađeni od crvenog erdeljskog mermera i okruživala ih je kovana gvozdena ograda sa četiri fenjera. Nakon izmeštanja Žitnog trga sa ove lokacije tridesetih godina dvadesetog veka na prostor koji i danas nosi taj odonim, mermerni krst je ostao na izvornoj lokaciji i imao je funkciju spomen-obeležja žrtvama bombardovanja Novog Sada 12. juna 1848. godine. Nakon Drugog svetskog rata, nove vlasti su krst izmestile na prostor Almaškog groblja, odnosno na lokaciju na kojoj se i danas nalazi. Nešto kasnije, 1956. godine, po odluci Srpske pravoslavne opštine u Novom Sadu na postament krsta uklesan je tekst: “Žrtvama fašizma sahranjenim na ovom groblju 1941-1944. Srpska pravoslavna opština u Novom Sadu 1956 g.” Ovim postupkom, zapravo je promenjena komemorativna funkcija krsta, odnosno izmenjen je simbolički značaj ovog monumenta kao spomen-obeležja, budući da je on postao spomenik stradalim žrtvama iz Drugog svetskog rata. Odnosno, zajedno sa promenom lokacije došlo je i do promene simboličke odnosno komemorativne memorijalne funkcije krsta, čime je izvršena dekomemoracija i ponovna drugačija komemoracija, tj. promenjena je semiotička i simbolička poruka ovog krsta kao specifičnog spomen-obeležja.

Kapela na Almaškom groblju podignuta je kao grobljanska kapela 1863. godine i posvećena je svetim apostolima Petru i Pavlu. Ovaj sakralni objekat je zadužbina vladike bačkog Platona Atanackovića o čemu svedoči mermerna ploča postavljena iznad glavnog ulaza kapele u okviru portala na frontalnoj strani objekta. Ktitorska ploča sa natpisom ovalnog je oblika i zapravo predstavlja medaljon na kojem je ispisan naziv kapele, ime ktitora, kao i godina njene izgradnje. Kapela je jednobrodni objekat sa apsidom i malim tornjem sa zvonikom. Zvona kapele kupljena su od priloga vernika 1926. godine i osveštao ih je vladika bački Irinej Ćirić o čemu svedoči uramljeni natpis o priložnicima koji je lociran na severnom zidu kapele. Kapela je malih dimenzija, površine 78 metara kvadratnih. Sa spoljašnje strane ima blago istureni portal koji nadvisuje ulazna vrata. Sa zadnje strane kapele, odnosno na donjem delu apside, nekada je postojao ulaz u kriptu koji je danas zazidan. U kripti se nalaze posmrtni ostaci više znamenitih ličnosti, uključujući i posmrtne ostatke ktitora kapele i njegovih bližih rođaka. U kripti se takođe nalaze i posmrtni ostaci episkopa Germana Opačića. Sa spoljne strane južnog zida kapele, prislonjen je još jedan nadgrobni spomenik u formi obeliska dok se na platou (stazi) ispred njega, nalazi grob jednog istaknutog stanovnika Novog Sada. Kapelu je osveštao Nikanor Grujić 11. jula 1863. godine. Enterijer kapele je skladan, ukrašen je freskama i u njemu dominira ikonostas u apsidalnom delu. Ikonostas i freske predstavljaju rad slikara Pavla Simića, dok je dekorativno-zlatarske radove izveo Nikola Dimšić. Na freskama na zapadnom zidu hrama nalaze se likovi prepodobne majke Angeline Branković i prepodobne majke Paraskeve, dok je na svodu hrama oslikana barokna kompozicija Bog Savaot sa četiri jevanđelista i sa anđelima. U temenu oltarske apside, oslikana je freska sa predstavom Svetog Duha predstavljena u formi goluba. Na ikonama u okviru ikonostasa predstavljeni su Isus Hrist, Blagovesti, Bogorodica sa Hristom, Sveti Sava, kao i Sveti Arsenije Sremac. Takođe, na ikonama u gornjem delu ikonostasa su ikone dvanaest apostola, Presvete Bogorodice i svetog Jovana Bogoslova. Barokni ikonostas sadrži i tzv. Carske dveri na kojima se nalazi i predstava “svevidećeg oka”. Na vrhu ikonostasa istaknut je krst sa Isusovim raspećem. U naosu kapele, nalazi se nadgrobna ploča episkopa Bačkog Germana Opačića. Restauracija ikona izvršena je u dva navrata, 1948. kao i 1973. godine a rekonstrukcija kompletne kapele sprovedena je 1989. i 1990. godine. O hronologiji rekonstrukcije objekta, svedoči ploča postavljena sa desne strane od ulaza u unutrašnjosti kapele. Grobljanska kapela na Almaškom groblju proglašena je zajedno sa grobljem, spomenikom kulture od izuzetnog značaja. S obzirom na njen kontekst nastanka, kao i na kriptu u kojoj se nalaze posmrtni ostaci znamenitih ličnosti iz prošlosti grada, kapela sadrži osobenu dimenziju koja se odnosi na kulturu sećanja Novog Sada.

Interesantnu činjenicu predstavlja i to što je 2002. godine, tzv. Odbor za zaštitu Almaškog groblja postavio drveni krst visok pet metara sa natpisom: “Nevinim žrtvama stradalim od zločinačke ruke 1941-1945”. Postavljanje ovog krsta je zapravo imalo za cilj da spreči izgradnju magistralnog puta od Partizanske do ulice Kornelija Stankovića, čija trasa danas prelazi preko rubnog dela groblja i dela grobnica budući da je put uprkos protestima i peticije protiv njegove izgradnje koju je potpisalo preko 30000 građana, ipak izgrađen na predviđenoj trasi. Postavljanje ovog krsta treba sagledati u kontekstu onovremenog sukoba dela građana i gradskih vlasti oko izgradnje saobraćajnice preko rubnog dela zaštićenog kompleksa istorijskog groblja, odnosno čin postavljanja kao i čin uklanjanja drvenog krsta, imao je složenu političku i stranačku konotaciju.

Publikovane autorske fotografije nisu strukturisane i imaju primarno “dokumentarni” karakter. Kao takve, predstavljaju deo lične arhivske građe u okviru mojih proučavanja tanatoloških tema i različitih aspekata tematike vezane za antropologiju smrti. Nastale su tokom mojih antropoloških istraživanja istorijskih grobalja Novog Sada i Petrovaradina, odnosno u  sklopu realizacije projekta istraživanja i mapiranja “Mesta i kulture sećanja Novog Sada”. Ujedno, predhodni tekst objavljen na blogu predstavlja deo članka “Istorijska groblja Novog Sada i Petrovaradina kao prostori sećanja: Karakteristike i mogućnosti njihovog istraživanja”, napisanog u sklopu realizacije pomenutog projekta.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s