Fotografije Trandžamenta u Petrovaradinu

Groblje Trandžament, u svom sklopu zapravo obuhvata Staro katoličko groblje (Staro majursko groblje), koje se nalazi u Ulici Dunavske divizije na Trandžamentu, zatim tzv. Novo staromajursko groblje, koje se nadovezuje na Staro katoličko, tj. Staro majursko groblje, Vojno groblje i tzv. Muslimansko groblje.

Staro katoličko groblje ili Staro majursko groblje obuhvata površinu lociranu pored Vojnog groblja i datira iz 1748. godine. Nastalo je nakon gašenja starijeg groblja na Starom Majuru (Ljudevitovom Dolu) koje je postojalo početkom osamnaestog veka u okolini stare isusovačke crkve na čijem je mestu danas locirana novija Crkva Uzvišenjana svetog Križa sagrađena 1812. godine. Staro majursko groblje se odlikuje nizom starih i arhitektonski interesantnih spomenika i grobnica, kao i sa nekoliko grobnica znamenitih ličnosti iz prošlosti Petrovaradina i Novog Sada. Na ovom groblju su u početku sahranjivani stanovnici Petrovaradina (pretežno Starog Majura) rimokatoličke konfesionalne pripadnosti. Od 1974. godine, odnosno nakon gašenja istorijskih grobalja na prostoru Novog Sada, u sklopu ovog groblja su počeli da se sahranjuju i pripadnici drugih konfesija. Groblje je aktivno i danas, ali se prostorno više ne širi. U njegovom sklopu se nalazi i manja kapela novijeg datuma izgradnje.

Katoličko, ili tzv. Novo staromajursko groblje takođe je locirano u Ulici Dunavske divizije. Nastalo je početkom devetnaestog veka zbog potrebe proširenja Starog katoličkog, odnosno Starog majurskog groblja od kojeg ga danas razdvaja sporedna putna komunikacija. Izuzev brojnih zanimljivih spomenika i grobnica u središtu istorijskog dela ovog groblja se nalazi visoki kameni grobljanski krst na postamentu koji je izgrađen 1908. godine i koji predstavlja najmarkantniju i centralnu tačku u okviru groblja.

U sklopu ovog groblja takođe se nalazi i zajednička grobnica partizana koji su streljani u Vukovaru 19. oktobra 1941. godine i čiji su posmrtni ostaci kasnije preneseni i pokopani na ovoj lokaciji. Kamena grobnica u kojoj počivaju posmrtni ostaci devetnaest osoba predstavlja spomen-obeležije i mesto sećanja na streljane pripadnike partizanskih odreda i lokalne ilegalne grupe Narodnooslobodilačke vojske koja je delovala na prostoru Petrovaradina. U tom kontekstu, ova grobnica predstavlja lokaciju oficijalne gradske komemoracije, kao i memorijal na stradale pripadnike antifašističkog pokreta koji su streljani po odluci Vojnog suda kvazipolitičke nacističke Nezavisne države Hrvatske. S obzirom na njen memorijalni i komemorativni značaj, pomenuta grobnica sa spomen-obeležijem zauzima značajno mesto u okviru negovanja kulture sećanja i kolektivne memorije Novog Sada i Petrovaradina.

Do 1968. godine na ovom groblju su sahranjivani isključivo pokojnici rimokatoličke veroispovesti, dok se danas sahranjuju preminuli građani koji su pripadali različitim konfesijama. Tokom protekle dve decenije ovaj deo groblja na Trandžamentu je u velikoj meri proširen s obzirom na činjenicu da pored danas najvećeg i glavnog višekonfesionalnog centralnog Gradskog groblja koje od 1974. godine postoji u Novom Sadu, groblje na Trandžamentu predstavlja jedino aktivno groblje na prostoru Novog Sada i Petrovaradina na kome je dozvoljeno širenje, odnosno formiranje novih grobnih mesta.

Vojno groblje je najstarije groblje na Trandžamentu oko koga se kasnije formiralo civilno groblje. Ujedno, s obzirom na činjenicu da je nastalo najksanije tokom prve polovine ili sredine osamnaestog veka, ono predstavlja najstarije do danas sačuvano groblje na prostoru Novog Sada i Petrovaradina. Ovo groblje je zapravo treće vojničko groblje na prostoru Petrovaradina koje je nastalo od perioda početka gradnje Petrovaradinske tvrđave. Najstarije vojno groblje se nalazilo na prostoru današnje Vojne bolnice u Podgrađu i bilo je aktivno krajem sedamnaestog veka. Sa ovog groblja je do danas ostao sačuvan samo jedan nadgrobni spomenik koji je pripadao jednom od graditelja Petrovaradinske tvrđave i koji je sekundarno ugrađen u jedan od unutrašnjih zidova nekadašnjeg Franjevačkog samostana, odnosno današnje Vojne bolnice. Spomenik ovog inženerskog pukovnika se odlikuje posebno interesantnim epitafom. Drugo vojno groblje u Petrovaradinu nastalo je krajem sedamnaestog veka i bilo je locirano sa desne strane puta iza Beogradske kapije duž današne lokacije Molinarijevog parka. Danas ne postoje vidljivi ostaci ovog groblja iako se ispod površine zemlje nalazi nekoliko hiljada neiskopanih grobova, odnosno posmrtnih ostataka austrijskih i osmanskih vojnika stradalih u velikim bitkama koje su se odigrale u okolini Petrovaradinske tvrđave. Sahranjeni na ovim danas nepostojećim vojnim grobljima su većinom poginuli vojnici različite etničke i verske pripadnosti, kao i različitog regionalnog tj. geografskog porekla koji su stradali prilikom opsade Petrovaradnina 1694. godine, kao i onih koji su poginuli tokom čuvene i izuzetno značajne Bitke kod Petrovaradina 1716. godine.

Na današnjem Vojnom groblju postoji čitav niz nadgrobnih spomenika vojnih lica različite konfesionalne i etničke pripadnosti iz različitih perioda prošosti od prve polovine, odnosno sredine osamnaestog veka do početka Drugog svetskog rata. Sudeći po natpisima na spomenicima, sahranjeni na Vojničkom groblju u Petrovaradinu su uz nekoliko izuzetaka, dominantno pripadnici muškog pola koji su poginuli ili umrli od posledica ranjavanja u ranoj ili u srednjoj godišnjoj dobi, što je generalno karakteristika za opšti profil osoba sahranjenih na vojničkim grobljima. Specifičnost ovog groblja predstavljaju sačuvani nadgrobni spomenici od kojih su neki uniformni, dok se većina odlikuje različitim arhitektonskim, estetskim i ikonografskim elementima uključujući različito stilski oblikovane natpise na različitim pismima, kao i epitafe na različitim jezicima. Tako su na spomenicima imena poginulih i epitafi ispisani latinicom, goticom, ćirilicom, odnosno natpisi koji se uočavaju na spomenicima su na nemačkom, mađarskom, srpskom, slovačkom, češkom, poljskom, latinskom, kao i na arapskom jeziku. Pored pomenutih, na groblju su sahranjeni i vojnici albanske nacionalne pripadnosti.

Najveći broj sahranjenih vojnika stradao je tokom jednoipogodišnje opsade Petrovaradinske tvrđave u vreme revolucionarne 1848. i 1849. godine kada su u okolini tvrđave vođene intenzivne bitke. Upravo vezano za ove događaje na centralnom delu Vojnog groblja izgrađeno je monumentalno kameno spomen-obeležije u formi masivnog mermernog obeliska piramidalnog oblika ukrašenog elementima poput metalnog krsta na njegovom vrhu i metalnim pločama na bočnim stranama spomenika sa natpisima na nemačkom jeziku i osobenim ikonografskim tj. heraldičkim prikazom. Spomenik se nalazi iznad kolektivne grobnice u kojoj su sahranjeni izginuli pripadnici komandnog kadra austrijske vojske. Podignut je 1850. godine od strane pripadnika 22. pešačkog bataljona na spomen poginulim saborcima, odnosno u spomen na stradale oficire, vojnike i plemiće tokom Revolucije 1848. i 1849. godine. Natpis na jednoj od ploča govori o broju stradalih tokom dve revolucionarne godine pod zidinama Petrovaradinske tvrđave čiji se posmrtni ostaci nalaze u okviru ovog groblja i grobnice. Sudeći po natpisu u sukobima tokom revolucionarnih godina je u okolini Petrovaradinske tvrđave stradalo 60 oficira, 1 vojni lekar i 1229 vojnika.. Među stradalim vojnicima koji su se borili na austrijskoj strani ima i veliki broj Srba. Činjenica da je nakon godinu dana od ratnih zbivanja izgrađeno ovo spomen obeležje sa kolektivnom grobnicom svedoči o tome da je lokacija Vojnog groblja predstavljala mesto komemoracije i mesto sećanja sa izraženim narativima preživelih o minulim događajima. Takođe, spomen-obeležije koje predstavlja centralni memorijal na stradale vojnike, svedoči ujedno i o onovremenim političkim tendencijama pobedničke (austrijske) strane u sukobu. Svakako, narativi o ovim događajima su postepeno bledeli kako su proticale decenije i kako su u skladu sa tim polako umirali i akteri koji su bili učesnici sukoba u okolini Petrovaradinske tvrđave 1848. i 1849. godine. Prelomna godina, kada ova lokacija, odnosno centralni spomenik na njoj, prestaje da bude mesto žive, odnosno aktivne komemoracije i kolektivne memorije političkih (državnih) subjekata je 1918. kada dolazi do raspada Austrougarske monarhije nakon njenog poraza u Prvom svetskom ratu. Moguće je ipak da su pojedini aspekti živih sećanja na ovaj memorijal u izvesnom smislu oslabili, barem što se tiče onovremene komememoracije i kulture sećanja na državnom nivou, još 1867. godine, odnosno nakon Austro-ugarske nagodbe. Takođe, sa druge strane, verovatno su izvesna sećanja ipak opstala i nakon 1918. godine, budući da memorijal predstavlja i spomenih Srbima, kao i ostalim Slovenima koji su ratovanjem na austrijskoj strani u konfliktu nastojali da se izbore za veća građanska prava u okviru Habzburške monarhije, odnosno da se odupru intenzivnom procesu Mađarizacije. Ipak, ove konstatacije predstavljaju samo hipotezu koju za sada nije moguće utvrditi bez serioznijih istraživanja.

Posebno interesantnu celinu u okviru kompleksa Vojnog groblja na Trandžamentu predstavlja parcela sa 45 uniformnih jednostavnih kamenih krstova sa metalnim pločicama na kojima su bila ispisana imena francuskih vojnika koji nisu poginuli tokom borbe već su preminuli od epidemije tzv. Španske groznice (gripa), 1918. godine. Francuski vojnici su kao saveznici zajedno sa pobedničkom srpskom vojskom 9. novembra 1918. godine kroz Beogradsku kapiju ušli u Petrovaradin i Novi Sad nakon povlačenja austro-ugarskih trupa iz grada. Krstovi su jednostavnog oblika i danas na najvećem broju njih više ne postoje sačuvane metalne pločice sa imenima i prezimenima sahranjenih vojnika. Ipak sudeći po sačuvanim pločicama može se konstatovati da je među francuskim vojnicima bilo i vojnika poreklom iz Afrike koji su u sklopu francuske vojske služili kao najamnici.

U okviru Vojnog groblja na Trandžamentu su sahranjene i neke istaknutije ličnosti koji su obavljale vojničku službu. Zbog kulturno-istorijske vrednosti, pojedina grobna mesta, uključujući i pomenuti kameni spomenik u formi obeliska, nalaze se na listi zaštićenih spomenika kulture. Kao što je istaknuto, na Vojnom groblju dominiraju grobovi sahranjenih muškaraca, iako postoji i par retkih izuzetaka, odnosno zalutalih grobnih mesta pripadnica ženskog pola. U okviru površine Vojnog groblja, odnosno na njegovom obodu nalazi se nekoliko grobova sa spomenicima vojnika koji su pripadali islamskoj veroispovesti. Međutim, decenijama kasnije, odnosno od 1980. godine na rubu Vojnog groblja počelo je da se formira tzv. Muslimansko groblje na kojem su sahrane obavljane protivno odluci o sahranjivanju i grobljima. Sa ovom praksom se prekinulo 1992. godine kada je na centralnom Gradskom groblju u Novom Sadu omogućeno razgraničeno sahranjivanje po konfesijama čime je obezbeđeno mesto i za sahranjivanje građana muslimanske veroispovesti. Vojno groblje je decenijama bilo zapušteno, zbog čega je na njemu dolazilo do neobičnih sahrana poput sahranjivanja kućnih ljubimaca. Ipak, bez obzira što se ovakvim ukopima, Vojno groblje zapravo delimično devastiralo i narušavalo u kontekstu njegove jasno određene izvorne namene i koncepcije, treba pomenuti jedan interesantan kameni spomenik nastao šezdesetih godina dvadesetog veka koji je posvećen uginulom kućnom ljubimcu, odnosno psu od strane njegovog vlasnika na kome stoji uklesan citat ,,Vernost za vernost. Moja dobra i verna kuca Rita 1964 -19”. Dakle, na nadgrobnom spomeniku je pored specifičnog epitafa uklesana godina rođenja (ili možda usvajanja), ali ne i smrti uginulog kućnog ljubimca. Ovaj spomenik, iako potpuno odvojen od konteksta vezanog za primarni kulturno-istorijski značaj Vojnog groblja u Petrovaradinu, više nego slikovito ukazuje na ovu lokaciju kao na mesto individualnog sećanja, odnosno na Vojno groblje u Petrovaradinu kao na višedimenzionalni ,,prostor sećanja” na kojem očigledno postoje kompleksne i krajnje neočekivane dimenzije lične kulture sećanja pojedinih stanovnika Petrovaradina i Novog Sada, odnosno u konkretnom slučaju, osobe koja je svom kućnom ljubimcu posvetila spomenik prilično upečatljivih dimenzija i arhitektonskog oblika. Svakako, ostaje otvoreno pitanje da li je spomenik i zaista načinjen za kućnog ljubimca, ili je vlasnik eventualno pristupio modifikaciji jednog od brojnih starijih spomenika u okviru ovog groblja na kojima ne postoje nikakve oznake, odnosno natpisi koji bi ukazivali na personalizaciju pojedinih grobnih-mesta, tj. pokojnika. U svakom slučaju, navedeni primer je izuzetno interesantan i značajan za percepciju grobalja kao kompleksnih prostora ličnih i kolektivnih sećanja. Odnosno, posmatran u datom vremenskom i prostornom kontekstu, predstavlja svakako jedinstveno neobičan fenomen iz koga se isčitavaju različiti emotivni aspekti lične kulture sećanja jednog pojedinca.

Na rubnom delu Vojnog groblja na Trandžamentu, postoji i spomen-obeležije u obliku ruskog pravoslavnog osmokrakog krsta posvećeno preminulim ruskim vojnicima zarobljenim u Prvom svetskom ratu. Kameni spomen-krst na postamentu čiji je deo stilizovan na način da asocira na oblik tenkovske granate, izgrađen je na lokaciji grobnice u kojoj se nalaze ostaci 96 vojnika ruske vojske koji su period od zarobljavanja pa do svoje smrti proveli u austougarskim logorima. Većina žrtava je u jednom periodu bila smeštena u improvizovane logorske barake na staroj novosadskoj železničkoj stanici i preminula je od posledica ranjavanja, kao i od posledica bolesti zadobijenih zbog neadekvatnih životnih uslova u logoru. Iako danas praktično ne postoji nikakvo sećanje na tragično stradale ruske zarobljenike, u periodu između dva svetska rata pripadnici Bele emigracije koji su se nakon Oktobarske revolucije nastanili u Novom Sadu su kroz delovanje novosadskog ogranka Ruske matice ovim lokacijama pridavali poseban značaj. O tome svedoči i činjenica da je postojala inicijativa da se sagradi ruska spomen-crkva Blagopočivšem kralju Aleksandru I Ujedinitelju na uglu Futoške i Ulice Braće Ribnikar u čijoj bi kripti bili pohranjeni zemni ostaci 204 ruska vojna zarobljenika koji su između 1915. i 1918. preminuli u Novom Sadu. Iako su sredstva za gradnju hrama bila obezbeđena, izbijanje Drugog svetskog rata i kasnije političke konstelacije su zauvek zaustavile realizaciju ovog plana. Ruski zarobljenici koji su u Novom Sadu preminuli od iscrpljenosti i različitih zaraznih bolesti koje su izbijale zbog izuzetno loših higijenskih uslova koji su vladali u logoru u kome su bili stacionirani, najvećim delom su od strane austrougarske vojske bili zarobljeni na Galicijskom frontu. Spomenik na Vojnom groblju na Trandžamentu i identično spomen-obeležje koje je iste 1929. godine postavljeno na Uspenskom groblju u Novom Sadu, izgrađena su sredstvima ruske Bele emigracije, odnosno novosadskog ogranka kulturno prosvetnog udruženja ,,Ruska matica” i njihov arhitekta je bio Georgij Nikolajevič Šreter. Izvorni oblici ovih spomenika su bili nešto drugačiji od današnjih rekonstruisanih spomenika na Uspenskom i na Vojnom groblju. Odnosno, izvorno su se na masivnim stepenastim kamenim postoljima uzdizali drugi manji postamenti načinjeni od po četiri originalne gvozdene topovske granate koje su bile umetnute u vertikalna kamena ležišta i iznad kojih su se uzdizali veliki i vitki osmougaoni. tj. tzv. ruski krstovi. Na donjim kvadratnim postoljima spomenika, sa sve četiri strane nalazile su se po četiri bele mermerne ploče. Na frontalnim pločama je na ruskom jeziku bio ispisan tekst: ,,Ruskim vojnicima, ovde umrlim u zarobljeništvu 1915 – 1918. g. – Ruska matica 1929 g.”. Nakon Drugog svetskog rata, veći deo od preko 2000 Rusa koji se naselio u Novom Sadu posle Oktobarske revolucije je nakon uspostavljanja komunističkog režima u tadašnjoj FNRJ emigrirao na Zapad. Odlazak većine pripadnika ruske zajednice, novouspostavljene političke i društvene okolnosti, kao i čitav korpus drugih faktora, uzrokovali su da ova dva spomen-obeležija vremenom skoro u potpunosti propadnu. Odnosno, tokom sedamdeseth godina dvadesetog veka, oba spomenika su skoro u potpunosti bila srušena. Devedesetih godina spomenik na Uspenskom groblju je delimično obnovljen od srušenih ostataka, dok je dodatno rekonstruisan od strane Ruske matice 2006. godine. Ipak, današnji izgled nije isti kao originalan, s obzirom da je spomenik znatno niži, bez dodatnih postolja u kojima su izvorno bile umetnute topovske granate. Drugi krst, koji se nalazi na Trandžamentu takođe je obnovljen 2013. godine uz ponovno osveštavanje. Njegov današnji izgled više liči originalnim spomen-obeležjima nego onaj na Uspenskom groblju. Renoviranjem ova dva spomen-obeležija, ona su u formalnom i komemorativnom smislu iznova postala deo kolektivne memorije grada, ali s obzirom na vremensku distancu, kao i na nacionalnu pripadnost stradalih, nije moguće govoriti o postojećim narativima građana o ove dve lokacije.

Publikovane autorske fotografije nisu strukturisane i imaju primarno “dokumentarni” karakter. Kao takve, predstavljaju deo lične arhivske građe u okviru mojih proučavanja tanatoloških tema i različitih aspekata tematike vezane za antropologiju smrti. Nastale su tokom mojih antropoloških istraživanja istorijskih grobalja Novog Sada i Petrovaradina, odnosno u  sklopu realizacije projekta istraživanja i mapiranja “Mesta i kulture sećanja Novog Sada”. Ujedno, predhodni tekst objavljen na blogu predstavlja deo članka “Istorijska groblja Novog Sada i Petrovaradina kao prostori sećanja: Karakteristike i mogućnosti njihovog istraživanja”, napisanog u sklopu realizacije pomenutog projekta.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s